به گزارش حیات، عملیات پهپادهای آمریکایی طی ماه‌های اخیر که به کشته و مجروح شدن ده‌ها غیرنظامی انجامیده، خشم مردم آمریکا را در پی داشته است. این روزها اعتراض به برنامه‌های پنتاگون برای تولید انواع جدید پهپادها و بکارگیری آنها در عملیات‌های مختلف جاسوسی، بمباران مناطق مسکونی، ترورهای هوشمند، و عملیات‌های تخریب و شناسائی، در حالی به اوج رسیده که سند دفاعی جدید این کشور به پنتاگون اجازه داده نسبت به توسعه این عملیات‌ها به هدف تقویت حمله‌های سایبری و دفاع میهنی در محیط های پیچیده عملیاتی اقدام نماید.پس از گسترده شدن اعتراض‌های مردم آمریکا و عمق بخشی نگرانی‌ها و مخالفت‌های مجامع تخصصی در زمینه عملیات‌های پهپادهای آمریکا در کشورهای مختلف، وزارت دادگستری آمریکا با انتشار گزارشی موسوم به «سند سفید در مورد قانونی و اخلاقی بودن انجام عملیات پهپادها علیه اتباع آمریکایی مظنون به ریاست یا ارتباط عملیاتی با القاعده» بر مشروعیت استفاده از پهپادها در این گونه عملیات‌های دفاعی-امنیتی تاکید و به صراحت از این عملیات‌ها دفاع کرده و آنها را از منظرهای اخلاقی، حقوقی و منطقی، موجه جلوه داده است.سند سفید به عنوان گونه‌ای از اسناد کلان و توجیهی دولتی در عرصه سیاست خارجی، در مواقعی تنظیم و منشتر می شوند که در جامعه بین‌المللی در خصوص یک موضوع یا عملکرد دولت موردنظر، ابهامات و بی اعتمادی وجود داشته باشد. دولت‌ها با انتشار این اسناد حول محول مواضع و سیاست‌های اعلامی، تلاش می‌کنند اعتمادسازی کرده و ابهامات در منظر دولت‌ها و افکار عمومی را تقلیل داده و یا رفع نمایند. انتشار گزارش 16 صفحه ای واشنگتن در مورد پهپادها آن هم متعاقب اعتراض‌های مردمی و نخبگی در آمریکا و سایر کشورها، از همین نکته نشات گرفته است که با استفاده از توجیه و اقناع سازی، دامنه این اعتراض‌ها و مخالفت‌ها را کاهش داده و به نوعی، به مهار بحران‌های ناشی از این امر که قدرت آمریکا را در معرض سایش و فرسایش قرار می‌دهد، بپردازند.دولت آمریکا در خصوص توجیه مشروعیت حقوقی بین‌المللی عملیات نظامی با استفاده از پهپادها، به موازین بین‌المللی مرتبط با پیشگیری و سرکوب تروریسم استناد کرده است. در واقع، عمده ترین مبنای توجیهی مورد استناد در اسناد و گزارش‌های نهادها و مقامات آمریکایی، اجتناب ناپذیر بودن استفاده از پهپادهای مجهز به تجهیزات شناسایی و تیراندازی و بمباران به منظور حمله به تروریست‌ها و اهداف و امکان محل استقرار گروه‌های تروریستی به ویژه در مناطق، دورافتاد، مخفی و صعب العبور است.این در حالی است که این گزارش از پرداختن به این نکته طفره رفته که موازین حقوق بین‌الملل در هیچ حالت از جمله در زمینه مبارزه با تروریسم به دولت‌ها چک سفید برای اقدام نداده و دولت‌ها را به رعایت مجموعه‌ای از معیارها و تدابیر ملزم نموده است. رعایت موازین نبردهای انسانی و احترام به حقوق اولیه و اساسی غیرنظامیان و همچنین محدودیت‌های ناظر بر اصل تفکیک، تناسب، ضرورت نظامی، حرمت بی‌طرفی، من درد و رنج غیرضرروی، منع حمله‌های کور، منع مجازات جمعی، منع ایراد خدشه به امکان دارای حمایت خاص بشردوستانه، و نظایر آن، از جمله محدودیت‌ها و معیارهایی هستند که دولت‌ها نمی‌توانند تخلف از آنها را حتی با استناد به تامین امنیت ملی در برابر تهدیدهای ناشی از تروریسم توجیه نمایند. از منظر قواعد عرفی و عام حقوق بین‌الملل بشر و بشردوستانه، عدم رعایت این معیارها و دست زدن به عملیات‌هایی که با استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین، این محدودیت‌ها مورد نقض قرار گیرند، غیرقابل توجیه است.از طرف دیگر، حقوق بین‌الملل توسل به زور نیز به آمریکا اجازه نمی‌دهد به بهانه مبارزه با تروریسم، عملیات‌های نظامی با استفاده از پهپاد را به خارج از قلمرو آن کشور تعمیم دهد. سند سفید مذکور تصریح کرده که تامین امنیت سرزمینی آمریکا به این کشور حق می‌دهد دفاع مشروع را علیه گروه‌ها و افراد وابسته به القاعده حتی در خارج از قلمرو آن کشور نیز بسط داده و از قوه قهریه علیه آنها استفاده نماید.پهپادها، ابزارها و وسایلی هستند که قابلیت‌های مختلف دارند و دولت‌ها می‌توانند به منظور استفاده از حقوق خود در عرصه‌های مختلف، آنها را بکارگیری نمایند. نوع استفاده آمریکا و همچنین ناتو از این ابزارهای کنترل از راه دور، به گونه‌ای بوده که به بهانه استیفای حق امنیتی دولت‌های غربی، به نقض برجسته و فاحش حقوق مردم در کشورهای مختلف از جمله در خود آمریکا انجامیده است. نقض‌های فاحشی که برخی سران کشورها را به واکنش واداشته به گونه‌ای که کرزی رئیس جمهور افغانستان، عملیات اخیر پهپادهای ناتو در این کشور را که به کشتن ده‌ها کودک و زن غیرنظامی انجامید، نقض جدی و آشکار حقوق بشر شمرد.استناد به مشروعیت اخلاقی این قبیل عملیات پهپادها نیز محل تردید و چالش است. زیرا مادامی که این عملیات ها موجب کشتار زنان و کودکان و تخریب اماکن مسکونی، حمله به مراسم عروسی یا عزای مردم عادی می شود، مبنائی اخلاقی برای توجیه انجام آنها وجود نخواهد داشت. البته منظور آمریکایی‌ها از «اخلاق»  شاید اخلاق پذیرفته شده در گروه‌های گانگستری و قاتلین حرفه‌ای باشد که در این صورت، تحلیل و تفسیر منزلت اخلاق در این رابطه، جهت گیری و قالب دیگری خواهد داشت.گفتنی است که در سند سفید منتشر شده توسط وزارت دادگستری دولت آمریکا، حتی قتل آمریکایی‌ها در اثر عملیات پهپادها در صورتی که با هدف و انگیزه ضدتروریسم باشد نیز موجه و مشروع بلکه مطابق با حقوق داخلی و قانون اساسی این کشور قلمداد شده است. منظور از قانون اساسی در این استنادهای کاخ سفید، تاکید بر تامین و دفاع از امنیت ملی این کشور است. این در حالی است که بر اساس مقررات بین‌المللی و حتی قانون اساسی این کشور، جاسوسی از مردم و حریم خصوصی افراد، ممنوع است و حتی دولت نمی‌تواند به بهانه امنیت ملی، از طریق این پهپادها در مورد مردم جاسوسی نماید. از همین روست که تا کنون مجامع قانونگذاری در 9 ایالت آمریکا (اورگون، کالیفرنیا، مونتانا، تگزاس، نبراسکا، میسوری، داکوتای شمالی، ویرجینیا و فلوریدا) طرح‌ها و لوایحی را به منظور محدود کردن استفاده از حریم هوایی ایالت‌ها در استفاده از پهپادها در دستورکار خود قرار داده‌اند.یادداشت: دکتر نادر ساعد